અવનવી મીણબત્તીઓ અને ઇલેક્ટ્રીક લાઇટિંગના યુગમાં દિવાળીની રોનક વચ્ચે માટીના દીવડાંની પરંપરા યથાવત

ભાલોદ તા.૬ ઓકટોબર '૨૬ દિવાળીના પર્વમાં ઘરના આંગણાંને રોશનીથી ઝળહળાવવાની પરંપરા વર્ષોથી ચાલી આવે છે. સમય બદલાયો, ઉજવણીની રીત બદલાઈ અને ઘરોની સજાવટમાં આધુનિકતાનો પ્રવેશ થયો, પરંતુ માટીના દીવડાંનું સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક મહત્વ આજે પણ અકબંધ રહ્યું છે. આજના આધુનિક યુગમાં એક તરફ બજારોમાં રંગબેરંગી મીણબત્તીઓ, આકર્ષક ડેકોરેશન અને ઇલેક્ટ્રિક લાઇટિંગની ચમક જોવા મળી રહી છે, તો બીજી તરફ માટીના પરંપરાગત દીવડાં પણ દિવાળીની ખરીદીમાં પોતાનું આગવું સ્થાન જાળવી રહ્યા છે. દિવાળીનું પર્વ હવે તદ્દન નજીકમાં છે ત્યારે ભરૂચ જિલ્લાના ઝઘડિયા તાલુકાના ઝઘડિયા, રાજપારડી અને ઉમલ્લા જેવા નગરો સહિતનાં બજારોમાં તહેવારની રોનક જોવા મળી રહી છે. બજારોમાં રસ્તાની બાજુએ ઊભી કરવામાં આવેલ હાથલારીઓમાં માટીના વિવિધ આકારના દીવડાં અને કોડિયાં વેચાણ માટે ગોઠવાયેલા જણાય છે. પરંપરાગત રીતે દિવાળીની ઉજવણી કરવા ઇચ્છતા લોકો માટીના દીવડાંની ખરીદી કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને ઘરના ઉંબરા, આંગણા, તુલસીક્યારા અને પૂજાસ્થળે દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા આજે પણ અનેક પરિવારોમાં જળવાઈ રહી છે. માટીના દીવડાં માત્ર રોશનીનું સાધન નહીં, ગ્રામ્ય રોજગારીનું માધ્યમ પણ ગણાય છે. માટીના દીવડાંની ખરીદી પાછળ માત્ર ધાર્મિક આસ્થા કે પરંપરાની લાગણી જ નહીં, પરંતુ ગ્રામ્ય કારીગરોની આજીવિકાનો પ્રશ્ન પણ જોડાયેલો છે. વર્ષોથી કુંભાર પરિવારો માટીમાંથી દીવડાં, કોડિયાં અને અન્ય પરંપરાગત વસ્તુઓ બનાવીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે. માટી એકત્ર કરવાથી માંડીને તેને યોગ્ય રીતે તૈયાર કરવી, ચાકડા પર આકાર આપવો, સૂકવવા મૂકવા અને ત્યારબાદ ભઠ્ઠીમાં પકવવા સુધીની પ્રક્રિયામાં ભારે મહેનત અને કારીગરીની જરૂર પડે છે. દિવાળી જેવા તહેવારો કુંભાર પરિવારો માટે આવક મેળવવાનો મહત્ત્વનો અવસર બની રહે છે. તહેવાર નજીક આવતાં દીવડાં બનાવવાની કામગીરીમાં તેજી આવે છે અને તેના વેચાણ થકી કારીગરોને મોસમી રોજગારી મળે છે. આ વ્યવસાય સાથે માત્ર દીવડાં બનાવનારા કારીગરો જ નહીં, પરંતુ પરિવારમાં મહિલાઓ અને અન્ય સભ્યો પણ જોડાઈને ઉત્પાદન તથા વેચાણની કામગીરીમાં સહભાગી બને છે. આમ, માટીના દીવડાંની ખરીદી ગ્રામ્ય સ્તરે પરંપરાગત વ્યવસાયને ટકાવી રાખવાની સાથે નાના પરિવારોની આવકનો આધાર પણ બને છે.આજના આધુનિક યુગમાં અવનવી મીણબત્તીઓ અને ઇલેક્ટ્રિક લાઇટિંગથી ઘરોને ભલે આકર્ષક શણગાર મળતો હોય, પરંતુ તેલ અને રૂની દિવેટથી પ્રગટાવવામાં આવતા માટીના દીવડાંની અનુભૂતિ અલગ જ હોય છે. માટીની સુગંધ, દીવાની ઝબૂકતી જ્યોત અને આંગણામાં પથરાતો પ્રકાશ દિવાળીના પર્વને પરંપરાગત સૌંદર્ય આપે છે. બદલાતા સમય સાથે કુંભાર સમાજના પરંપરાગત વ્યવસાય સામે અનેક પડકારો ઊભા થયા છે. આધુનિક સુશોભન સામગ્રીના વધતા ચલણને કારણે માટીના દીવડાંની માંગ પર અસર થવાની શક્યતા રહે છે. આવી સ્થિતિમાં તહેવારો દરમિયાન લોકો સ્થાનિક કારીગરો પાસેથી માટીના દીવડાં ખરીદે તો તેમની મહેનતનું યોગ્ય વળતર મળવાની સાથે પરંપરાગત હસ્તકલા પણ જીવંત રહી શકે છે. દિવાળીના પર્વે માટીના દીવડાં ખરીદવા એ માત્ર પરંપરાનું પાલન નથી, પરંતુ સ્થાનિક કારીગરોની કળા, મહેનત અને રોજગારીને પ્રોત્સાહન આપવાનું પણ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. લોકો પોતાના ઘરને આધુનિક લાઇટિંગથી શણગારે તેની સાથે થોડા માટીના દીવડાં પણ ખરીદે તો એક તરફ સંસ્કૃતિની પરંપરા જળવાઈ રહે અને બીજી તરફ ગ્રામ્ય કારીગરોના ઘરમાં પણ આર્થિક સમૃદ્ધિનો દીપક પ્રગટે. આમ, ઝઘડિયા, રાજપારડી અને ઉમલ્લાનાં બજારોમાં માટીના દીવડાં અને કોડિયાંથી સજેલી હાથલારીઓ દિવાળીના આગમનની ચાડી ખાય છે. આધુનિક રોશનીના ઝાકમઝોળ વચ્ચે માટીના દીવડાંનો પ્રકાશ માત્ર ઘરોને જ નહીં, પરંતુ પરંપરાગત કળા સાથે જોડાયેલા કારીગરોના જીવનને પણ ઉજાસ આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે,એ વાત ન ભુલાવી જોઇએ.